Een lekkage in een pannendak komt lang niet altijd door een kapotte pan. Veel vaker komt er water ónder de pannen: door een verschoven pan, een slechte overlap, een verouderde panlat of een onderlaag die zijn werk niet meer doet. Dat water zoekt daarna zijn eigen route en komt ergens anders naar binnen. Hardnekkige lekkages vinden we in de praktijk vaak bij doorvoeren, loodwerk, kilgoten, aansluitingen en nokken. Daarom kijken we altijd naar de route die het water aflegt, en niet alleen naar de plek waar jij binnen de druppel ziet. Ga ook niet zelf op de pannen staan om te kijken: daarmee maak je meestal meer kapot dan het lek zelf.
Een pannendak houdt water niet tegen, het voert het af
Dat klinkt als een woordspelletje, maar het verklaart bijna elke lekkage in een pannendak. Losse pannen liggen over elkaar heen en leiden het regenwater van de nok naar de goot. Ze vormen geen dichte huid: bij wind, slagregen of sneeuw komt er altijd wat water onder de pannen terecht. Dat is normaal. Onder de pannen ligt daarom een laag die dat water moet opvangen en verder naar beneden moet afvoeren.
Zolang beide lagen hun werk doen, merk je daar niets van. Het gaat pas mis als er méér water onder de pannen komt dan normaal, of als de laag eronder dat water niet meer keurig afvoert. Dan loopt het de constructie in.
Dat is meteen de reden dat de vraag “welke pan is kapot?” vaak de verkeerde vraag is.
De oorzaak die klanten zelf nooit noemen
Vraag je mensen waar ze de lekkage verwachten, dan hoor je bijna altijd hetzelfde: er is geen pan kapot, dus daar kan het niet vandaan komen. Maar een pan hoeft niet kapot te zijn om water door te laten.
Wat er dan wél aan de hand kan zijn:
- Een verschoven pan. Door wind, door mos of doordat er iemand overheen is gelopen ligt een pan net niet meer waar hij hoort.
- Een slechte overlap. De pannen sluiten onderling niet goed op elkaar aan, waardoor er meer water onderdoor gaat dan de bedoeling is.
- Een verouderde panlat. Ligt het lattenwerk niet meer strak, dan liggen de pannen er ook niet meer strak op.
- Een probleem met de onderliggende folie. Daarover hieronder meer.
- Blad, vuil en mos bij aansluitingen. Dat wordt vaak onderschat, terwijl het water precies daar ophoudt en zich opstuwt.
Die laatste is berucht. Blad en mos hopen zich op waar het dak ergens tegenaan komt: bij een kilgoot, langs een dakkapel, achter een schoorsteen of in de goot. Het water kan daar niet meer weg, blijft staan en vindt dan wél een weg naar binnen op een plek die verder helemaal in orde is.
Hoe vaak is het echt een kapotte pan?
Een vast percentage geven we niet, want dat verschilt enorm per type dak en per leeftijd. Wat we wel kunnen zeggen: we beginnen bij een lekkage niet automatisch met het vervangen van een kapotte pan.
Een gebroken of verschoven pan valt op. Hij is vanaf de grond of vanuit een raam aan de overkant goed te zien, en wordt daarom snel aangewezen als de schuldige. Soms klopt dat ook. Maar in de praktijk zitten veel hardnekkige lekkages juist op plekken die je van beneden niet ziet: bij doorvoeren, loodwerk, kilgoten, aansluitingen en nokken.
Het verschil merk je aan het resultaat. Een zichtbaar kapotte pan vervangen is snel gebeurd, en als de lekkage daarmee weg is, was dat het. Begint het bij de volgende flinke bui opnieuw, dan is de echte oorzaak nooit gevonden en is alleen het meest zichtbare stukje aangepakt.
De plekken waar we het vaakst iets vinden
Bijna alles op deze lijst is een overgang: een plek waar het dakvlak ophoudt of waar er iets doorheen steekt.
- Dakdoorvoeren. Ontluchting, een afvoerpijp, een rookkanaal. Rond zo’n doorvoer moet het water netjes omgeleid worden.
- Loodwerk. Langs schoorstenen, dakkapellen, muuraansluitingen en dakramen. Lood dat te kort is, losgetrokken of verkeerd is ingeslepen, laat water erachter lopen.
- Kilgoten. De binnenhoek tussen twee dakvlakken, waar het water van beide kanten samenkomt. Daar gaat veel water doorheen, en het is ook de plek waar blad blijft liggen.
- Aansluitingen bij een dakkapel. Een dakkapel heeft zoveel randen en overgangen dat dat een eigen verhaal is; die staan in ons artikel over lekkage bij een dakkapel.
- De nok en de nokvorsten. Daarover hieronder.
- De dakrand en de goot. Loopt de goot over of zit hij verstopt, dan kan het water terug het dak op of achter de goot langs naar binnen.
Bij een lekkage in een pannendak lopen we deze punten systematisch langs. Niet omdat het mooi staat, maar omdat de kans daar simpelweg het grootst is.
Nokvorsten: verdacht bij wind en slagregen
De nokvorsten liggen op het hoogste punt van het dak, meestal op mortel of op speciale nokklemmen. Ze zijn vooral verdacht als de lekkage samenhangt met wind en slagregen, of als het voeg- en mortelwerk oud en gescheurd is.
Dat is logisch als je bedenkt wat daar gebeurt. Bij gewone regen valt het water op de nok en loopt het netjes naar beneden. Bij harde wind wordt het water tegen de nok aan en eronder geduwd, tot op plekken waar normaal nauwelijks water komt. Zit de mortel los of gescheurd, dan is die opening precies de zwakke plek.
Herken je dit patroon — het lekt alleen bij storm of bij slagregen uit één bepaalde hoek — dan is dat een bruikbaar spoor. Hoe wind en zware buien meespelen bij een lekkage, staat in ons artikel over een dak dat lekt bij hevige regen.
Het folie onder de pannen: wanneer wordt dat het probleem?
Bij oudere daken kan de laag onder de pannen verouderen, scheuren, uitdrogen of gewoon zijn functie verliezen. En bij sommige oudere constructies was die laag nooit bedoeld als permanente waterdichting, zoals moderne dakfolies dat wel zijn.
Zolang de pannen hun werk doen, merk je daar niets van. Het dak kan jarenlang prima droog blijven terwijl de laag eronder allang versleten is. Het wordt pas een probleem zodra er water onder de pannen komt — en dat gebeurt vroeg of laat bij elk dak. Dan moet die onderliggende laag het water opvangen en afvoeren. Is hij versleten of beschadigd, dan loopt het water rechtstreeks de constructie in.
Daar zit ook de reden dat lekkages in oudere pannendaken zich anders gedragen. Één beschadigde pan hogerop is bij een dak met een goede onderlaag hooguit vervelend. Bij een dak waar die laag niet meer werkt, is diezelfde pan genoeg voor een natte vlek op zolder.
Wat dat voor jouw dak betekent, is van beneden niet te zien. Dat blijkt pas als we een stuk pannen lichten en eronder kijken.
De vlek binnen zit zelden onder het lek
Water dat eenmaal onder de pannen zit, loopt niet recht naar beneden. Het volgt de onderlaag, de panlatten en de balken, en komt pas naar binnen bij het eerste obstakel dat het tegenkomt. Hoe ver dat kan zijn, met een voorbeeld uit onze praktijk, staat in ons artikel over een dak dat lekt bij hevige regen.
Voor een pannendak betekent dat vooral dit: we gebruiken de plek binnen als beginpunt, en redeneren vanaf daar terug over de route die het water gelopen moet hebben. Zie je binnen bijvoorbeeld een vochtplek bij een dakkapel, dan kan het lek net zo goed hogerop in het dakvlak zitten. De dakkapel is dan alleen het eerste obstakel dat het water tegenkwam.
Waarom je niet zelf over je dak moet lopen
Heel begrijpelijk dat je zelf wilt kijken. Doe het niet, want je kunt een pannendak niet als een vloer gebruiken.
Door over de pannen te lopen laat je pannen verschuiven, beschadig je randen en hoeken, breek je oude of bros geworden pannen, belast je de panlatten en werk je aansluitingen en loodwerk los. Vooral bij oude pannen kan iets dat er van bovenaf nog prima uitziet door de belasting ineens scheuren.
Het vervelende is dat je het effect meestal niet meteen merkt. Vlak na je ronde over het dak lijkt alles nog heel, maar bij de volgende storm ligt er een pan scheef of blijkt een nokvorst los te zitten. Zo maak je met het zoeken meer kapot dan het oorspronkelijke lek.
Daar komt de veiligheid bij. Een pannendak is schuin en glad, zeker bij mos, regen of vorst. Ook vakmensen mogen onder die omstandigheden arbotechnisch niet zomaar op een dak werken.
Wat je zelf wél kunt doen
Er is genoeg dat helpt, en het kan allemaal met beide voeten op de grond of op de zoldervloer:
- Kijk vanaf de grond en vanuit een raam aan de overkant naar het dakvlak. Een verschoven pan, een scheve nokvorst of een groene baan mos is van die afstand vaak goed te zien.
- Maak foto’s, ook ingezoomd. Stuur ze mee als je belt of appt, dan weten we vooraf al iets.
- Kijk op zolder waar het water precies binnenkomt. Volg het spoor over de balken of langs het beschot: waar begint het?
- Let op of het hout op zolder donker verkleurd of zacht is, en of dat vers is of oud.
- Noteer bij welk weer het lekt: alleen bij een hoosbui, alleen bij wind uit een bepaalde hoek, of ook bij gewone motregen.
Wat je binnen doet om de schade te beperken, en wanneer een nat plafond gevaarlijk wordt, staat in ons artikel over wie je belt bij een lekkage.
Een pan vervangen of groter herstel?
Dat hangt af van wat we aantreffen, en dat weten we pas als we op het dak hebben gekeken.
Is er één pan gebroken en is de rest van het dak in orde, dan is die pan vervangen genoeg. Zit het in het loodwerk bij een schoorsteen of een dakraam, dan maken we die aansluiting opnieuw. Is de mortel onder de nokvorsten overal los en gescheurd, dan heeft één vorst opnieuw zetten weinig zin.
Lastiger wordt het als de laag onder de pannen versleten is. Die zit onder de pannen, dus er echt iets aan doen betekent dat de pannen eraf moeten. Bij een plaatselijk probleem kan dat over een beperkt vlak; is het dak overal even oud, dan speelt de vraag of je het dak vernieuwt. Wat daarbij komt kijken, staat op onze pagina over pannendaken.
Is de schade plotseling ontstaan, bijvoorbeeld doordat er bij storm pannen van het dak zijn gewaaid, dan kan je verzekering meespelen. Hoe dat meestal loopt, lees je in ons artikel over daklekkage en je verzekering. Kijk altijd in je eigen polis.
Hoe wij het aanpakken
Bij een acute lekkage komen we dezelfde dag; lukt dat echt niet, dan schakelen we een collega in. Stuur vooraf een foto van de plek binnen, dan hebben we al een beginpunt.
Op het dak beginnen we niet met losmaken. We kijken eerst naar de algemene staat en naar de waterroute, en lopen daarna de details langs: pannen en overlappen, de nok en de nokvorsten, het loodwerk bij schoorsteen, dakraam en dakkapel, de kilgoten, de doorvoeren en de dakranden. Verdachte plekken controleren we gericht. Is de oorzaak dan nog niet duidelijk, dan proberen we gecontroleerd te reproduceren waar het water vandaan komt. Je krijgt foto’s van de oorzaak en van het herstel, ook van de plekken die je vanaf de grond niet kunt zien.
Is het weer te slecht om het meteen goed te maken, dan dichten we het eerst tijdelijk en komen we terug voor de echte reparatie. Hoe we een lekkage opsporen en verhelpen, staat op de pagina over daklekkage.
Lekt je dak nog niet, maar zie je wel een scheve pan, losse mortel bij de nok of een flinke laag mos? Laat er dan naar kijken voordat het stormseizoen begint. Dat kan bij een dakinspectie, en die is gratis.